تحصیل رایگان در آلمان شعار نیست، اما جمله ناقصی است. کامل آن این است: دانشگاههای دولتی برای لیسانس و ارشد پیوسته شهریه عمومی نمی‌گیرند، مگر در یک ایالت و چند دانشگاه مشخص. و زندگی در هیچ‌کدام رایگان نیست. اگر این دو قید را بدانید، غافلگیر نمی‌شوید.
«رایگان» دقیقاً شامل چه چیزی میشود و چه چیزی نه؟
شامل آموزش میشود: کلاس، آزمایشگاه، امتحان، کتابخانه. شامل ثبت‌نام ترمی، خانه، بیمه و خوراک نمیشود.
قاعده کلی که تا مارس ۲۰۲۵ مستند شده این است: دورههای عادی لیسانس و ارشد پیوسته (konsekutiv) در دانشگاههای دولتی شهریه ندارند. این قاعده برای دانشجوی آلمانی، اروپایی و ایرانی یکسان است، مگر جایی که ایالت یا دانشگاه برای غیر اروپایی‌ها حساب جدا باز کرده باشد.
چهار چیز از این قاعده بیرون است: شهریه دانشجویان غیر اروپایی در بعضی ایالتها، شهریه تحصیل طولانی، شهریه رشته دوم، و هزینه‌های اداری ثبت‌نام. اولی برای شما از همه مهم‌تر است.
کدام ایالتها از دانشجوی غیر اروپایی شهریه میگیرند؟
سه ایالت راه را باز کرده‌اند و یکی آن را بسته است. بادن-وورتمبرگ شهریه را اجباری کرده، بایرن و زاکسن تصمیم را به هر دانشگاه سپرده‌اند، و نوردراین-وستفالن تصمیم گرفته چنین شهریهای نگیرد. در بقیه ایالتها چنین شهریهای برقرار نیست.
| ایالت / دانشگاه | لیسانس (یورو در ترم) | ارشد (یورو در ترم) | از چه زمانی |
|---|---|---|---|
| همه دانشگاههای بادن-وورتمبرگ | ۱٬۵۰۰ | ۱٬۵۰۰ | ترم زمستانه ۲۰۱۷/۱۸ |
| TU مونیخ (TUM) | ۲٬۰۰۰ یا ۳٬۰۰۰ | ۴٬۰۰۰ یا ۶٬۰۰۰ | ورودی‌های ترم زمستانه ۲۰۲۴/۲۵ به بعد |
| FAU ارلانگن-نورنبرگ | ۱٬۰۰۰ / ۲٬۰۰۰ / ۳٬۰۰۰ | ۲٬۰۰۰ / ۴٬۰۰۰ / ۶٬۰۰۰ | ورودی‌های ترم تابستانه ۲۰۲۷ به بعد |
| TH نورنبرگ | ۱٬۰۰۰ | ۱٬۰۰۰ | ورودی‌های ترم زمستانه ۲۰۲۶/۲۷ |
| TH اینگولشتات | ۸۰۰ | ۱٬۲۰۰ | ورودی‌های ترم تابستانه ۲۰۲۶ |
| Hochschule München | ۵۰۰ | ۷۰۰ | ورودی‌های ترم زمستانه ۲۰۲۶/۲۷ |
| HMT لایپزیگ (موسیقی و تئاتر) | ۱٬۸۰۰ | ۱٬۸۰۰ | وضعیت اکتبر ۲۰۲۴ |
| HfM درسدن (موسیقی) | ۲٬۰۰۰ | ۱٬۳۰۰ | وضعیت اکتبر ۲۰۲۴ |
OTH رگنسبورگ هم از ترم زمستانه ۲۰۲۴/۲۵ در چهار دوره انگلیسیزبان ۵۰۰ یورو «هزینه خدمات» می‌گیرد. در زاکسن، تا اکتبر ۲۰۲۴ غیر از همین دو دانشکده موسیقی، دانشگاه دیگری شناخته نشده که شهریه بگیرد؛ یعنی TU درسدن، لایپزیگ و کمنیتس از این نظر بدون شهریهاند. این داده قدیمی‌تر از بقیه است و ارزش یک بار نگاه دوباره را دارد.
شهریه بادن-وورتمبرگ چطور حساب میشود و چه کسی معاف است؟
۱٬۵۰۰ یورو در هر ترم، یعنی ۳٬۰۰۰ یورو در سال، برای هر دانشجوی غیر اروپایی که به قصد تحصیل وارد آلمان شده است. این رقم برای ترم زمستانه ۲۰۲۶/۲۷ و ترم تابستانه ۲۰۲۷ تایید شده و سمستربایتراگ جدا از آن پرداخت میشود.
شهریه لیسانس، ارشد، دیپلم و دورههای آزمون دولتی را می‌گیرد. دکتری معاف است. درخواست معافیت را باید پیش از شروع کلاس‌ها به همان دانشگاهی بدهید که پذیرش داده است، و تصمیم با خود دانشگاه است. فهرست دقیق گروه‌های معاف را از دفتر ثبت‌نام دانشگاه بگیرید؛ از دانشگاهی به دانشگاه دیگر در اجرا فرق می‌کند.
این شهریه هایدلبرگ، فرایبورگ، اشتوتگارت، KIT و هر دانشگاه دولتی دیگر این ایالت را در بر می‌گیرد. دانشجوی ایرانی که دانشگاه هایدلبرگ یا KIT کارلسروهه را انتخاب می‌کند باید از روز اول این ۳٬۰۰۰ یورو را در بودجه سالانه‌اش بگذارد.
و آیا لغو میشود؟ فعلاً نه. توافق ائتلافی سبزها و CDU که در مه ۲۰۲۶ تصویب شد، فقط از «بازبینی» حرف می‌زند.
در بایرن وضع چطور است؟ از TUM تا دانشگاه‌هایی که هنوز رایگان‌اند
در بایرن قانون ایالتی سال ۲۰۲۲ به هر دانشگاه اجازه داده از غیر اروپایی‌ها شهریه بگیرد، و هر دانشگاه مبلغ خودش را گذاشته است. برای همین نمیشود درباره «بایرن» یک جمله کلی گفت.
دانشگاه فنی مونیخ گران‌ترین است. مبلغ به رشته بستگی دارد و سمستربایتراگ هم جدا پرداخت میشود. دو نکته را بدانید. اول، کسی که با نرخ فعلی شروع کند تا پایان همان دوره با همان نرخ می‌ماند، ولی ورودی‌های ترم زمستانه ۲۰۲۷/۲۸ به بعد ۲٬۳۰۰ یا ۳٬۴۰۰ یورو برای لیسانس و ۴٬۶۰۰ یا ۶٬۸۰۰ یورو برای ارشد می‌پردازند. دوم، پرداخت قسطی ندارد و مهلت آن برای ثبت‌نام تازه ۱۵ مارس و ۱۵ سپتامبر است.
معاف‌های TUM این‌ها هستند: دانشجوی دکتری، دانشجوی مبادله، دورههای آزمون دولتی، کسی که مدرک آلمانی ورود به دانشگاه یا یک مدرک دانشگاهی آلمانی دست‌کم شش‌ترمی دارد، و فارغ‌التحصیل لیسانس از TUM یا دانشگاه آلمانی دیگر که وارد ارشد TUM میشود. مورد آخر برای برنامه‌ریزی مهم است: اگر لیسانس را در آلمان بگیرید، ارشد TUM برایتان بدون شهریه است.
گذراندن اشتودینکالج شما را از شهریه لیسانس TUM معاف نمیکند. خود دانشگاه این را نوشته است، چون آزمون پایانی کالج مدرک آلمانی ورود به دانشگاه به حساب نمی‌آید.
FAU ارلانگن-نورنبرگ از ترم تابستانه ۲۰۲۷ شروع می‌کند. چند نمونه از جدول خودش: لیسانس انفورماتیک ۲٬۰۰۰ یورو، لیسانس مهندسی مکانیک ۳٬۰۰۰ یورو، ارشد هوش مصنوعی و علوم داده ۴٬۰۰۰ یورو، ارشد مکانیک ۶٬۰۰۰ یورو. کسی که در ترم زمستانه ۲۰۲۶/۲۷ ثبت‌نام کرده باشد معاف می‌ماند. پزشکی، حقوق و داروسازی، دکتری و دارندگان لیسانس آلمانی هم معاف‌اند.
بقیه دانشگاههای بایرن چه؟ طبق آنچه از صفحه‌های خودشان پیداست، LMU مونیخ، وورتسبورگ، رگنسبورگ، بایرویت، آوگسبورگ و پاساو تا پاییز ۲۰۲۶ شهریه غیر اروپایی ندارند. ولی این فهرست سریع عوض میشود؛ FAU و Hochschule München همین تازگی به آن اضافه شدند. پیش از ارسال درخواست، صفحه شهریه همان دانشگاه را ببینید.
در ایالتهای بدون شهریه، کجا ممکن است باز هم پول بخواهند؟
در سه حالت: دوره‌ای که «پیوسته» نیست، تحصیلی که خیلی طول کشیده، و رشته دوم.
ارشد آموزش ضمن خدمت (weiterbildender Master). این دوره‌ها حتی در ایالتهای بدون شهریه اغلب پولیاند و گاهی یک موسسه وابسته به دانشگاه صورت‌حساب می‌دهد. شرط ورود معمولشان مدرک اول به‌علاوه دست‌کم یک سال سابقه کار است. اشتباه رایج همین‌جاست: متقاضی یک MBA یا ارشد مدیریتی انگلیسیزبان در سایت دانشگاه دولتی پیدا می‌کند و فرض می‌گیرد رایگان است. در صفحه دوره دنبال واژه‌های konsekutiv و weiterbildend بگردید. تفاوت این دو را در صفحه پذیرش ارشد در آلمان بیشتر باز کرده‌ایم.
تحصیل طولانی و رشته دوم. طبق جدول مارس ۲۰۲۵: نیدرزاکسن ۵۰۰ یورو، راینلاند-فالتس ۷۰۰ یورو، تورینگن ۵۰۰ یورو، زارلند و زاکسن-آنهالت تا ۵۰۰ یورو در ترم. بادن-وورتمبرگ برای رشته دوم ۶۵۰ یورو می‌گیرد، اما دو قید به نفع شماست: کسی که شهریه بین‌المللی می‌دهد این ۶۵۰ یورو را نمی‌دهد، و مدرک خارجی اصلاً «مدرک اول» حساب نمیشود.
هزینه اداری. در بعضی ایالتها مبلغی حدود ۵۰ تا ۷۵ یورو در ترم به‌عنوان هزینه اداری گرفته میشود که معمولاً داخل همان سمستربایتراگ می‌آید.
انتخاب دانشگاه فقط از روی شهریه چرا اشتباه است؟
چون اجاره می‌تواند از شهریه بزرگ‌تر باشد. سه شهر را برای یک سال کنار هم بگذارید، فقط با دو قلم شهریه و اجاره میانگین اتاق:
| شهر و دانشگاه | شهریه سالانه | اجاره ۱۲ ماه | جمع دو قلم |
|---|---|---|---|
| برلین، دانشگاه بدون شهریه | صفر | ۷٬۸۰۰ یورو | ۷٬۸۰۰ یورو |
| هایدلبرگ، با شهریه ایالتی | ۳٬۰۰۰ یورو | ۶٬۲۴۰ یورو | ۹٬۲۴۰ یورو |
| مونیخ، Hochschule München (لیسانس) | ۱٬۰۰۰ یورو | ۹٬۶۰۰ یورو | ۱۰٬۶۰۰ یورو |
| لایپزیگ، دانشگاه بدون شهریه | صفر | ۵٬۰۴۰ یورو | ۵٬۰۴۰ یورو |
برلینِ «رایگان» فقط ۱٬۴۴۰ یورو ارزان‌تر از هایدلبرگِ شهریه‌دار درمی‌آید. و مونیخ با کمترین شهریه جدول، گران‌ترین ردیف است. جدول اجاره شهرها و بودجه ماهانه را در صفحه هزینه تحصیل و زندگی در آلمان آورده‌ایم.
پس دانشجوی ایرانی روی چه چیزی حساب کند؟
روی این‌که آموزش در بیشتر آلمان واقعاً بدون شهریه است، و روی این‌که اثبات توان مالی حذف نمیشود. سفارت برای ویزا ۱۱٬۹۰۴ یورو برای سال اول می‌خواهد و اگر دانشگاه شهریه داشته باشد، مدرک پرداخت یا تامین شهریه سال اول را هم کنارش. سازوکار این پول را در راهنمای حساب بلوکه توضیح داده‌ایم.
یک راه کم‌کردن شهریه هم وجود دارد که قطعی نیست. TUM بورسیه معافیت از شهریه بر پایه نمره یا نیاز مالی دارد، بدون این‌که کسی حق مسلم بر آن داشته باشد. بورس جداگانه‌ای هم با ۵۰۰ تا ۱٬۸۰۰ یورو در ترم دارد که باید هر ترم دوباره برایش درخواست بدهید. روی آن برنامه نریزید؛ اگر گرفتید، خوش‌شانسی است.
جمع‌بندی ساده است. آلمان هنوز یکی از معدود کشورهایی است که میشود در دانشگاه دولتی خوبش بدون شهریه درس خواند. اما «بدون شهریه» را با «بدون خرج» یکی نگیرید، و پیش از انتخاب دانشگاه دولتی، صفحه شهریه خود آن دانشگاه را برای ترم ورودتان بخوانید.
